Piet de Blaauw kende Jules Schelvis persoonlijk. De in Amstelveen wonenden Schelvis (1921-2016) overleefde tijdens de Tweede Wereldoorlog zeven concentratie- en vernietigingskampen en kreeg na zijn pensionering als drukker in 1982 bekendheid als schrijver en spreker over de holocaust. “Ik werkte als verslaggever voor Netwerk en heb diverse reportages over hem gemaakt,” zegt De Blaauw. “Hij vertelde toen dat hij zelf begin jaren ‘80 ook mensen had geïnterviewd die betrokken waren bij de opstand in kamp Sobibor. Hij wilde dat verhaal aan de wereld bekendmaken. Tot die tijd stonden de Joden vooral bekend als slachtoffer. Er zijn 6 miljoen Joden vermoord in de vernietigingskampen. Maar hier waren de Joodse gevangen in opstand gekomen tegen hun beulen. Na de opstand besloten de nazi’s om het hele kampcomplex te vernietigen. Voor hen was het een schande dat de in hun ogen Joodse ‘Untermenschen’ in staat waren geweest om ‘Arische’ militairen te overmeesteren. De beelden van Jules Schelvis zijn het enige levende bewijs van de opstand in het vernietigingskamp Sobibor.”

Van de 35.000 Nederlanders die in Sobibor terecht kwamen, hebben slechts 18 mensen het overleefd.

NIETS TE VERLIEZEN Het is niet bekend hoeveel slachtoffers er bij de opstand vielen. “Maar het moet een bloedbad geweest zijn. De Duitsers schoten op iedereen en rond het kamp lagen mijnen. De eerste vijftig tot zestig mensen die door de hekken braken, kamen door ontploffende mijnen om het leven. De schattingen van het aantal mensen dat wist te ontkomen lopen uiteen van honderden tot honderd. Maar die mensen hadden natuurlijk ook niets te verliezen.” In het vernietigingskamp in het toe door Nazi-Duitsland bezette Oost Polen zijn circa 170.000 mensen gedood. “Van de 35.000 Nederlanders die in Sobibor terecht kwamen, hebben slechts 18 mensen het overleefd,” vertelt De Blaauw.

KAMP VERNIETIGD Na de opstand hebben de Duitsers de overgebleven gevangenen vermoord en het kamp vernietigd, Alles werd in grote kuilen gestort en daar werden bomen op geplant, zodat er niks meer van te zien zou zijn. “Ik heb daar met cameraman Jan Pieter Tuinstra opnames gemaakt en ik heb ook de jaarringen geteld van een omgehakte boom. Die boom bleek 77 jaar oud te zijn.” 

LEVENSTAAK De opstand in Sobibor vond bijna een half jaar plaats nadat Schelvis en zijn vrouw op 1 juni 1943 vanuit Kamp Westerbork naar het vernietigingskamp waren overgebracht. Zijn vrouw en haar ouders werden na aankomst direct vergast. Jules verbleef slechts kort in Sobibor en werd overgebracht na een werkkamp. Hij overleefde uiteindelijk zeven concentratie- en vernietigingskampen. Na de oorlog zag hij het als zijn levenstaak om het verhaal van de opstand in Sobibor openbaar te maken.

OPSTANDELINGENLEIDER Hij besloot om getuigenissen vast te leggen en deed dat destijds met een van de eerste consumentencamera’s. Begin jaren ’80 reisde hij daarmee af naar Rusland om met een tolk de opstandelingenleider Sacha Pechersky te interviewen. “Rusland maakte toen nog onderdeel uit van de Sovjet-Unie en Pechersky leidde een marginaal bestaan. Omdat hij tijdens de oorlog krijgsgevangene was gemaakt, stond hij daar toen niet hoog in aanzien. Hij was in de oorlog samen met andere Russische Joodse krijgsgevangenen overgebracht naar Sobibor. Bij de opstand in het kamp waren Joden uit heel Europa betrokken maar de rol van de Russen was wel cruciaal vanwege hun gevechtservaring en koelbloedigheid,” aldus Piet de Blaauw. 

Schelvis sprak in ‘83 en ‘84 ook diverse andere getuigen die vanuit de hele wereld naar Duitsland afreisden vanwege het proces tegen een van de kampbeulen van Sobibor. “Die kwamen aan op Schiphol en Schelvis nam ze mee naar zijn woning in de Betuwe waar hij toen nog woonde. Daar nam hij de interviews op. Veel slachtoffers praatten na de oorlog niet graag over wat ze hadden meegemaakt. Maar voor hem stelden ze zich open omdat ze in hem een gelijke zagen die hetzelfde had meegemaakt.”

INDRUKWEKKEND Schelvis had het materiaal willen gebruiken om een documentaire over de opstand van Sobibor te maken, maar tot zijn teleurstelling is die er nooit gekomen. Vijf jaar na zijn overlijden is de documentaire alsnog gerealiseerd door Piet de Blaauw en cameraman Jan Pieter Tuinstra. 

Het is goed dat het nu niet over hemzelf gaat, want zijn verhaal is wel bekend, maar dat nu het onderbelichte verhaal over de opstand naar buiten wordt gebracht.

Jules Schelvis’ dochter Marianne heeft de ruwe versie van de documentaire inmiddels gezien. “Het is mooi geworden. Het is ook goed dat het nu niet over hemzelf gaat, want zijn verhaal is wel bekend, maar dat nu het onderbelichte verhaal over de opstand naar buiten wordt gebracht. De mensen die dat daadwerkelijk hebben meegemaakt hebben daardoor een gezicht gekregen. Mijn vader zei altijd dat het belangrijk is om deze verhalen ook aan de jeugd door te geven, zodat de verschrikkingen die zich hebben afgespeeld niet weer zullen gebeuren.”

NATIONALE DODENHERDENKING Jules Schelvis kreeg eerder in mei 2020 grote bekendheid toen koning Willem-Alexander een ontmoeting met hem aanhaalde in zijn toespraak bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Willem-Alexander had Schelvis op 30 juni 2014 in de Westerkerk in Amsterdam ontmoet en hij vertelde de koning toen over de vrijheden die in de oorlogsjaren werden ingenomen, de razzia’s, het transport naar Sobibor in juni 1943 en zijn vrouw Rachel die hij in de chaos kwijtraakte en nooit meer terugzag.  Het verhaal had veel indruk op de koning gemaakt. Hij legde de koning ook de vraag voor welk normaal mens dit had kunnen bedenken en hoe de wereld toestaan dat zij als rechtschapen burgers van Nederland, als uitschot werden behandeld. “Zijn vraag bleef hangen tussen de pilaren van de kerk. Ik heb er geen antwoord op,” aldus de koning in zijn 4 mei-toespraak.

STRAATNAAM Zijn voormalige woonplaats Amstelveen gaat Jules Schelvis eren met een straatnaam in de nog te bouwen wijk De Scheg (ten zuiden van Westwijk). Dit werd in bijzijn van zijn familieleden in oktober 2016 bekendgemaakt door staatssecretaris Martin Van Rijn en de toenmalige wethouder Jeroen Brandes.  

De EO zendt de ‘De Sobibor Tapes - de vergeten interviews van Jules Schelvis’ uit op woensdag 27 januari, de Internationale herdenkingsdag van de slachtoffers van de holocaust. De uitzending van de documentaire op NPO 2 begint om 20.25 uur.

<p>Piet de Blaauw</p>
Foto:

Piet de Blaauw

Jules Schelvis met de camera waarmee hij de interviews vastlegde.